Бір мектептің оқушыларының ата-аналарына Астанадағы жоспарлы вакцинация алдында медицина қызметкерлері келісім бағанын алдын ала толтырған, вакцинаны қысқартып көрсеткен, ал баланың денсаулығы туралы сұрақтарға тек «иә» немесе «жоқ» деп жауап беруді ұсынатын бланкілер беріледі. Мектепке «Салауатты Астана» ЖШС қызмет көрсетеді, ол медициналық сақтандыру қаражаты есебінен жұмыс істейтін астананың ең ірі жеке емханаларының бірі. Бір парақ қағазды талдау баланы қорғау үшін ойлап табылған құралдың қалайша формалдылыққа айналатынын, ал хабардар келісімнің хабардар болудан қалай тоқтайтынын көрсетеді.
АСТАНАДАҒЫ МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ АТА-АНАЛАРЫ НЕ АЛДЫ
ФБРК-ға «Салауатты Астана» ЖШС-не бекітілген мектеп оқушыларының ата-аналары жүгінді. Бланкі балалар арқылы беріледі. Парақтың бір жағында екпеге келісім нысаны, екінші жағында бас тарту нысаны, екеуінде де баланың денсаулығы туралы бірдей сауалнама бар. Келісім бағанына медицина қызметкерлері вакцинаның атауын қолмен, қысқартып жазады. Бас тарту нысанындағы дәл осындай баған бос қалады. Қандай ауруларға қарсы екпе жасалатынының түсіндірмесі жоқ. Ата-аналардың айтуынша, оларға «білмеймін» деген нұсқаға жол берілмейтіні хабарланған.
Нысан мәтіндерін емхана ойлап тапқан жоқ. Бұл 2023 жылғы 21 қыркүйектегі № 150 денсаулық сақтау министрінің м.а. бұйрығымен бекітілген «Халыққа профилактикалық екпелерді ұйымдастыру мен жүргізуге қойылатын санитариялық-эпидемиологиялық талаптар» санитариялық қағидаларына қосымшалар. Бірақ бланкілердің қалай толтырылып, таратылатынын медициналық ұйым айқындайды.
АТА-АНАЛАР ТОЛТЫРАТЫН ДӘРІГЕРГЕ АРНАЛҒАН САУАЛНАМА
Басты бөлшек қағидалардың өзінде жасырылған. Сауалнама «Екпе алатын адамнан немесе оның ата-анасынан сауалнама жүргізуге арналған медицина қызметкерлеріне арналған сауалнама» деп аталады. Қағидалардың 15-тармағы екпе алдындағы сауалнаманы осы сауалнама бойынша медицина қызметкері жүргізетінін тікелей айтады. Яғни әңгіме жоспарланған: дәрігер сұрайды, нақтылайды және жауаптың маңызы бар-жоғын өзі шешеді. Сауалнаманың соңғы жолы дәл солай аталады: «Дәрігердің пікірінше қажетті болып табылатын қосымша мәліметтер».
Іс жүзінде сауалнама бала арқылы үйге кетіп, медицина қызметкерінің қатысуынсыз толтырылып қайтады. Әңгіме барысында нақтылауға арналған тұжырымдарды ата-ана өзі түсіндіруге мәжбүр.
АТА-АНАЛАРҒА ҚАНДАЙ СҰРАҚТАР ҚОЙЫЛАДЫ ЖӘНЕ НЕГЕ ОЛАРҒА ШЫНДЫҚТЫ ЖАУАП БЕРУГЕ БОЛМАЙДЫ
Сұрақтардың көпшілігі медициналық тұрғыдан негізді: олар қарсы көрсетілімдерді анықтау үшін қажет. Мәселе олардың медициналық білімі жоқ, «білмеймін» деп жауап беруге тыйым салынған адамға қалай тұжырымдалғанында.
Ата-ана жауабын біле алмайтын сұрақтар. «Соңғы 14 күн ішінде жұқпалы аурумен ауыратын адаммен, оның ішінде коронавирустық инфекциямен ауыратын науқаспен байланыстың болуын» растау талап етіледі. Оқушы күн сайын жүздеген адамның арасында болады, ал бланкіде «белгілі» байланыс деген сөз жоқ. Сонымен қатар сол қағидалардың 13-тармағы тікелей көрсетеді: жұқпалы аурумен ауыратын адаммен байланыс екпеге қарсы көрсетілім болып табылмайды. Ата-анадан бала коронавируспен ауырды ма және қашан, деп сұрайды, бірақ көптеген балалар тестсіз ауырып өткен. Бұрынғы нәрестелік кезде жасалған екпелерге «ауыр реакциялар» туралы сұрайды, нені ауыр деп санау керектігін түсіндірмей.
Жауабы емхананың өзінде бар сұрақтар. Бала диспансерлік есепте тұр ма, оған соңғы 4 аптада екпе жасалды ма, бұрын қандай реакциялар болды: бұл мәліметтер медициналық картада және емхананың ақпараттық жүйесінде сақталады. Ата-анадан медициналық ұйым өзінен жақсы білетін нәрсені жазбаша растауды сұрайды.
Шекаралары бұлыңғыр сұрақтар. «Қандай да бір дәрілерге, тағам өнімдеріне немесе вакциналарға аллергияның болуы» қазіргі аллергия туралы ма әлде ерте балалық шақтағы реакция туралы ма, нақтыламайды. «Иммундық жүйе тарапынан проблемалар» анықталмаған: жиі суық тию оларға жата ма, түсініксіз. «Кортизон, преднизолон және басқа стероидтармен» емдеу туралы сұрақта ата-ана гормондық майлар мен ингаляторлар есептеле ме, түсінбей қателесіп «жоқ» деп жауап беруі мүмкін.
Бұл жасқа арналмаған сұрақтар. Жеке блок аутистік спектр бұзылыстарының белгілеріне арналған: бала құшақтауға жауап бере ме, көзге қарай ма, «нұсқау саусақ» қимылын бақылай ма, ойыншықтарға қызыға ма. Бұл сәбилердің дамуын ерте скринингтен өткізу сұрақтары, аутизм вакцинацияға қарсы көрсетілім болып табылмайды. Жасөспірім үшін «ойыншықтармен ойнамайды» деген шынайы жауап құжаттарда жалған көрініс қалдырады. «Әйел жынысты тұлғаларға арналған» блогы «келесі ай ішінде жүктіліктің болу ықтималдығын» көрсетуді сұрайды. Бланкіден сұрақ кімге қатысты екені түсініксіз: оқушы қызға ма әлде парақты толтырып отырған анаға ма. 15 жастағы қызының ата-анасына өзі бағалай алмайтын нәрсені жазбаша бағалауды ұсынады.
Қолданылуы ата-анаға түсіндірілмеген сұрақтар. Тұтас блок «Тірі вакциналар үшін қосымша» деп аталған, бірақ бланкіде вакцина тірі ме, көрсетілмеген. Балаларға арналған блок «жасқа сәйкес» деп белгіленген, бірақ қай жас үшін екені айтылмаған.
Жауап нысаны. Бір жолда жиі екі-төрт сұрақ және бір ұяшық тұр. Бірінші сұрақ, «Екпе алатын адамның (баланың) жалпы жағдайы?», мүлдем «иә» немесе «жоқ» деген жауапты көздемейді. Баған «Иә және (немесе) жоқ» деп аталады.
АТА-АНА ҚОЛ ҚОЯР АЛДЫНДА НЕНІ БІЛУІ КЕРЕК
«Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодекстің 134-бабы бойынша медициналық көмек хабардар келісім алғаннан кейін көрсетіледі. Санитариялық қағидалардың 13-тармағы нақтылайды: екпе алдында дәрігер немесе фельдшер анамнез жинайды, баланы температураны өлшей отырып қарап тексереді және ата-анаға екпе, ықтимал реакциялар мен жағымсыз көріністер, сондай-ақ бас тартудың салдарлары туралы ақпарат береді.
Нысанға қол қоя отырып, ата-ана осының бәрі өзіне хабарланғанын растайды. Іс жүзінде ол алатын барлық ақпарат — қолмен жазылған қысқарту. Бас тарту бағаны бос кезде алдын ала толтырылған келісім бағаны таңдауды теңсіз етеді: келісу үшін қол қою жеткілікті, ал бас тарту үшін түсініксіз препараттың атауын өзі жазу керек.
«САЛАУАТТЫ АСТАНА»: АУДИТ, ҚЫЗАМЫҚ ЖӘНЕ АЙЫППҰЛДАР
«Салауатты Астана» ЖШС 2012 жылдан бері жұмыс істейді. Жоғары аудиторлық палата (ЖАП) есебінің үзіндісімен танысқан BES.media деректері бойынша, 2022-2023 жылдары емхана Әлеуметтік медициналық сақтандыру қорынан (ӘМСҚ) 9,1 млрд теңге алды. Аудиторлар филиалдарда қажетті құжаттарсыз УДЗ және дәрі-дәрмек сатуды, санитариялық қорытындысыз күндізгі стационарды және операциядан кейінгі палатасыз хирургияны тіркеді.
Емхананың екпе туралы құжаттарды қалай рәсімдейтініне қатысты наразылықтар бұрын да болған. 2025 жылдың қарашасында балаға қайтыс болғаннан кейін «бактериялық инфекция, аса ауыр дәрежелі» диагнозы қосымша «қызамық, ықтимал жағдай» белгісімен қойылғаннан кейін санитариялық-эпидемиологиялық бақылау органдары тергеу жүргізді. Редакцияда бар 2025 жылғы 4 желтоқсандағы хаттамаға сәйкес, емхана қызамық күдігі туралы уақтылы хабарламаған, отбасындағы байланыста болғандарды формалды түрде бақылаған, ауырған балаларды вакцинациялауды ұйымдастырмаған және байланыста болғандарға шұғыл вакцинация жүргізбеген. Тексерушілер сондай-ақ ата-аналардың екпеден бас тартуы тиісті түрде рәсімделмегенін, ал емханадағы бас тартулар жалпы бекітілген нысан бойынша толтырылмағанын анықтады. Емхана өкілі бұзушылықтармен келісті. Хаттама бұзушылықтар мен баланың өлімі арасындағы байланысты анықтамайды.
2026 жылдың тамызында Астана бойынша Медициналық және фармацевтикалық бақылау комитеті департаменті 1 типті қант диабеті және мүгедектігі бар пациентке инсулин помпасына арналған шығыс материалдары берілмегенін, олар емхананың дәріханасында болғанын, ал 2025 жылы ол бірде-бір терапевт және эндокринолог қарауында болмағанын анықтады. Барлығы 2025 жылдың желтоқсанынан бастап емхана денсаулық сақтау және санэпидбақылау органдарының төрт айыппұлын шамамен 9,4 млн теңге сомасына төледі, оларға дау айтпады.
ҚАУІПСІЗДІК ҚҰРАЛЫНАН БІЛМЕЙ ҚОЛ ҚОЮҒА
Мұнда жауапкершілік бөлінген. Сауалнаманың мазмұнын денсаулық сақтау министрлігі айқындайды: барлық жас пен барлық вакцинаға арналған бірыңғай нысан оқушыға қолданылмайтын сұрақтарды, тіпті қағидалардың өздері қарсы көрсетілім деп санамайтын жұқпалы аурумен ауыратындармен байланыс туралы сұрақты қамтиды. Қолдану тәртібін емхана айқындайды, және дәл сол дәрігерге арналған сауалнаманы ата-ана жалғыз өзі толтыратын сауалнамаға айналдырады.
Мұндай схемада сауалнама баланы қорғау ретінде жұмыс істеуді тоқтатады. Егер ата-ана кездейсоқ «жоқ» деп жауап берсе, ал қарсы көрсетілім болса, оның қолы дұрыс емес мәліметтердің астында тұр. Бұл медициналық ұйымды жауапкершіліктен босата ма, қағидалар айтпайды. Бұл сұрақты редакция денсаулық сақтау министрлігіне жіберді.
ЫҚТИМАЛ САЛДАРЛАР
Балалар үшін басты қауіп — өткізіліп жіберілген қарсы көрсетілімдер: формалды «жоқ» деген жауап дәрігермен әңгімені алмастырады. Ата-аналар үшін бұл — өздері тексере алмайтын мәліметтердің астына қол қою және келісім мен бас тарту арасындағы теңсіз таңдау шарттары. Вакцинация жүйесі үшін формалды көзқарас екпелерге күмәндануға негіз беретінімен қауіпті, ал наразылық шын мәнінде рәсімдеуге қатысты.
Екпе алдында баланың денсаулығы туралы сұрақтар қажет, бірақ оларды мектеп рюкзагы арқылы берілген бланкі емес, медицина қызметкері қоюы керек. Ата-ана үшін рәсімделген және препарат туралы түсінікті ақпаратпен сүйемелденбеген келісім хабардар болып табылмайды. Денсаулық сақтау министрлігі нысанды жас пен вакцина түрін ескере отырып қайта қарауы керек, ал емханалар сауалнаманы қағидаларда көзделген түрге қайтаруы керек.
ФБРК «Салауатты Астана» ЖШС-не және денсаулық сақтау министрлігіне сауалнамалар жіберді. ЖШС-нен белгіленген мерзімге жауап келмеді және жариялау сәтінде алынған жоқ. Редакция мектептерде келісімдерді рәсімдеу тәртібі өзгере ме, соны бақылайтын болады.
