АҚШ Президенті Дональд Трамптың әкімшілігі шетелдік лауазымды тұлғаларға пара беруге қарсы күрес туралы заңды қолдану тәсілін өзгертті. Саяси экономист Лоренцо Криппаның пікірінше, халықаралық ынтымақтастықтың әлсіреуі және сыбайлас жемқорлыққа қарсы нормалардың ықтимал ішінара қолданылуы жаһандық сыбайлас жемқорлыққа қарсы жүйе үшін тәуекелдер туғызады.
АҚШ-ТЫҢ СЫБАЙЛАС ЖЕМҚОРЛЫҚҚА ҚАРСЫ САЯСАТЫ ҚАЛАЙ ӨЗГЕРДІ
OCCRP деректері бойынша, 2025 жылдың басында Дональд Трамптың әкімшілігі Шетелдегі сыбайлас жемқорлық практикасы туралы заңның (Foreign Corrupt Practices Act, FCPA) қолданылуын тоқтата тұрды. Құжат 50 жылға жуық уақыт бойы қолданылып келеді және АҚШ азаматтары мен компанияларына коммерциялық артықшылықтар алу үшін шетелдік шенеуніктерге пара беруге тыйым салады.
Алты айдан кейін заңның қолданылуы қайта жаңғыртылды, алайда АҚШ Әділет министрлігіне тергеу басымдықтарын тарылту тапсырылды.
Тағы бір өзгеріс АҚШ-тың Еуропа Кеңесінің Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мемлекеттер тобынан (GRECO) шығуы туралы жариялау болды. Америкалық билік санкциялар мен визалық шектеулерді қоса алғанда, біржақты құралдарға сүйенуді жоспарлап отыр.
НЕГЕ САРАПШЫ ЖАҢА ТӘСІЛДІҢ ТИІМДІЛІГІНЕ КҮМӘНДА
Саяси экономист және Стратклайд университетінің оқытушысы Лоренцо Криппа сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресте біржақты шаралар халықаралық ынтымақтастықтан әлсіз деп санайды.
Ол мысал ретінде FCPA тарихын келтіреді. Заң 1977 жылы қабылданғанымен, алғашқы екі онжылдықта ол іс жүзінде қолданылмады. Жағдай 1990 жылдардың соңында шетелдік лауазымды тұлғаларға пара беруге қарсы күрес жөніндегі Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) Конвенциясы жасалғаннан кейін өзгерді.
Криппаның айтуынша, халықаралық келісімдер американдық компаниялардың шетелдік шенеуніктерге пара беруге соншалықты қатаң қудаланбайтын басқа елдердің бәсекелестерімен салыстырғанда қолайсыз жағдайда қалуын тоқтатуға жағдай жасауға көмектесті.
ӨЗГЕРІСТЕР ҚОР НАРЫҒЫНА ҚАЛАЙ ӘСЕР ЕТТІ
Криппа бірлескен авторлармен жүргізген зерттеуде қаржы нарықтарының FCPA қолданылуының тоқтатылуына реакциясы зерттелді.
Кейіннен бұрын тергеуге тартылған компаниялардың акциялары сыбайлас жемқорлыққа қарсы бақылаудың жұмсаруын күту аясында өсті. Бұл ретте өсім негізінен американдық компанияларға қатысты болды, ал шетелдіктер ұқсас әсерге ие болмады.
Криппаның пікірінше, мұндай айырмашылық АҚШ бизнесіне неғұрлым жұмсақ қатынас және шетелдік компанияларды неғұрлым қатаң бақылау күтулерін көрсетуі мүмкін. Алайда сарапшы ережелер өзгергеннен кейін жеткілікті уақыт өтпегенін және жаңа істер әзірге аз екенін атап өтеді.
НЕГЕ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ КЕЛІСІМДЕР ЖЕТКІЛІКСІЗ БОЛУЫ МҮМКІН
Басқа бірлескен жұмыста Криппа мен оның бірлескен авторлары ЭЫДҰ Конвенциясының компаниялардың мінез-құлқына әсерін зерттеді.
Нәтижелер келісімнің қолданылу аясына кіретін компаниялар арасында пара берудің қысқаруы іс жүзінде оған қосылмаған елдердің бәсекелестері тарапынан ұқсас практикалардың ұлғаюымен өтелгенін көрсетті.
Зерттеушілер мұны сыбайлас жемқорлықтың келісім шегінен тысқары ығысу эффектісі деп атайды. Криппаның пікірінше, мәселені шешу үшін сыбайлас жемқорлыққа қарсы шарттарға халықаралық қатысуды кеңейту қажет.
АҚШ САЯСАТЫ ӨЗГЕРУІ МҮМКІН БЕ
Криппа сондай-ақ Элизабет Уоррен бастаған американдық сенаторлар тобының заңнамалық бастамасын — FCPA Reinforcement Act — атап өтті. Заң жобасы FCPA-ны бұзуға байланысты істер бойынша ескіру мерзімін ұлғайтуды көздейді, бұл заңның қолданылуын оны қайта тоқтата тұру туралы ықтимал саяси шешімдерден қорғауға тиіс.
Сарапшы құжаттың қабылдану перспективаларын төмен деп бағалайды және оны негізінен саяси сигнал ретінде қарастырады.
Оның пікірінше, FCPA-ның дәйекті қолданылуының заңнамалық кепілдіктері инвесторлардың сыбайлас жемқорлыққа қарсы ережелерге сенімін нығайтып, бақылаудың жұмсаруына сену ынтасын төмендетуі мүмкін еді.
Сонымен қатар Криппа ұсынылған өзгерістердің өздігінен американдық және шетелдік компанияларға қатынас тәсілдеріндегі ықтимал айырмашылық мәселесін шешпейтінін атап өтеді.
