Сот сараптамасы сотқа арнайы білімді талап ететін мәселе бойынша сарапшының пікірін алу үшін қажет. ФБРК-нің А.И. Бараев атындағы АШҒӨО мәселелері туралы материалы жөніндегі дауда мұндай мәселе факт туралы тұжырым мен өзгенің нұсқасын баяндау арасындағы айырмашылық болды. Бұл айырмашылық осы жағдайда барлығын дерлік шешеді. Бірақ оны жүргізуге тиіс қорытындының өзі тексеруді қажет етеді: ол тұтас мәтіннің орнына мәтіннің бір бөлігін зерттейді, дәйексөздердегі негізгі сөздерді жоғалтады және сот қойған сұрақтарға жауап беруге әрең жетеді.
ТАЛАПКЕРЛЕР НЕНІ ДАУЛАЙДЫ ЖӘНЕ ТАЛАП ЛОГИКАСЫ НЕГЕ СӘТСІЗ БОЛАДЫ
2026 жылдың 20 мамырында ФБРК А.И. Бараев атындағы Астық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығының (АШҒӨО) бас бухгалтері Гүлнар Қабдинаның мемлекеттік органдарға жазған хатына негізделген материал жариялады. Ал 10 маусымда орталық директоры Бауыржан Қалибаев пен ғылым жөніндегі басқарма төрағасының орынбасары Юрий Долинный ФБРК-ге жарияланымдарды жоюды және теріске шығаруды жариялауды талап ететін претензия жолдады.
ФБРК редакциясы өз кезегінде жауап дайындап, оны жіберді, алайда ол алушыға жеткен кезде талап сотта қабылдау сатысында жатқан еді. Белгіленген мерзімде жауапты ешкім күтпегені белгілі болды: сот талапты ФБРК-нің реакцияға уақыты бітпей тұрып алды.
Сонымен қатар, дауды бейбіт жолмен реттеу мүмкіндігін бізге, шын мәнінде, қалдырмады. Талапкерлер тарапы редакциямен байланыстың жоқтығын мәлімдеді, ал оларда барлық байланыс деректері болған.
Мұның барлығы процесті әдейі асықтырған, толыққанды реакцияға уақыт қалдырмай, ФБРК-ден процестік жарыста озып кетуді көздеген әсер қалдырады.
Нәтижесінде азаматтық талап берілді: талапкерлер мәліметтерді шындыққа сәйкес емес деп тануды және 2 млн теңге моральдық зиян өндіріп алуды талап етеді.
Бұл талаптардың логикасы, кем дегенде, сұрақтар тудырады. Біріншіден, мемлекеттік органдарға жазған хаттың өзі емес, оның журналистік баяны дауланады, онда дереккөз бірінші жолдарда-ақ аталған. Екіншіден, талап нақты сөйлемдерді атамай, мақаладағы және «онымен байланысты материалдардағы» мәліметтерді шындыққа сәйкес емес деп тануды сұрайды. Сонымен қатар, ол соттың қандай мәліметтердің шындыққа сәйкес емес деп танылғанын нақты көрсетуге міндетті екені туралы Жоғарғы Соттың түсіндірмесін өзі дәйексөз етеді. Үшіншіден, талапкерлердің логикасы бойынша, шындыққа сәйкессіздік туралы 2025 жылдың желтоқсанында жүргізілген ауыл шаруашылығы министрлігінің (АШМ) аудиті айтады. Бірақ Қалибаев Орталықты 2026 жылдың қаңтарында басқарды, яғни тексеру сөз болып отырған оқиғалардан бұрын болған.
Бұл іспен алғаш танысқанда байқайтын ұсақ біртүрліліктер ғана. Ал қыркүйекте Forensic․KZ компаниясы толық (таза теориялық тұрғыдан) психологиялық-филологиялық сараптама жүргізді, дәл осы жерде күмән тудыратын әлдеқайда көп себептер туындайды. Соншалықты, құжатты зерттеген сайын оны істің мән-жайын шынымен айқындайтын зерттеу ретінде қабылдау қиындай түседі.
Сарапшылардың қорытындысын қарап шығайық.
САРАПШЫ НЕГЕ ЖАРИЯЛАНЫМНЫҢ БАРЛЫҚ МӘТІНІН ЗЕРТТЕМЕДІ
Зерттеу нысаны, түсініксіз себептермен, бүкіл жарияланым емес, тек екі абзац болды. Қорытынды «мәтіннің үзіндісі зерттелуге тиіс» деп тікелей мәлімдейді, шамасы, Жоғарғы Соттың Нормативтік қаулысының 14-тармағының 3-абзацы лингвистикалық сараптаманың нысаны бүкіл мәтін болуы тиіс деп талап ететінін толық түсінбеген болуы керек. Соттың сұрақтары, расымен, талаптағы ұзақ тізімнен екі сюжетті ғана қамтыды: «хаос дәуірі», мүлікті бөгде ұйым арқылы сату, тоннасы 225 мың теңге болатын шөптің өзіндік құны. Бірақ осы сюжеттердің ішінде де сарапшы Бану Сагиданова айтарлықтай елеулі үзіндімен жұмыс істеді.
Нысан ретінде мақала аталған, ал тек екі Telegram сілтемесі келтірілген. Сайтқа сілтеме жоқ, қарау күні, мәтін көлемі және тіркеу тәсілі де жоқ. Telegram-посттың өзі оқырманды ФБРК сайтындағы толық материалға жібереді, сондықтан қорытындыдан сарапшының мақаланы толық көргенін түсіну мүмкін емес. Сонымен қатар, ол үнемі сілтеме жасайтын контекст сыни түрде қысқартылған, мәтіннің кіріспе бөлігі толығымен түсіп қалған.
ҚОРЫТЫНДЫДАН «ҚАБДИНАНЫҢ НҰСҚАСЫ БОЙЫНША» ДЕГЕН СӨЙЛЕМ ҚАЙДА ЖОҒАЛДЫ
Қысқартылған контекст бұл жағдайда шешуші рөл атқарады, мұны сарапшының өзі білуі керек еді. Кіріспе бөлік оқырманның алдында өзгенің хатының баяны екенін көрсетеді. Бұл іс үшін негізгі сөйлем былайша естіледі: «Қабдинаның нұсқасы бойынша, Қалибаев сондай-ақ фиктивті электрондық шот-фактура жасауды талап еткен». Сарапшы «Қабдинаның нұсқасы бойынша» - дереккөз маркері екенін мойындайды және теориялық бөлігінде пікір оның иесін белгілеуді көздейтінін өзі көрсетеді. Ал мұнда ол тікелей аталған. Соған қарамастан қорытынды пікір маркерлері жоқ деп тұжырымдайды.
Даулы сөйлемді баяндауда «Қабдинаның нұсқасы бойынша» деген сөздер жай ғана жоғалып кетеді - ал дереккөзге телінген нәрсе кенеттен факт туралы тұжырымға айналады.
Тілдік құралдарға көзқарас та іріктемелі. «якобы» деген сөзді сарапшы автордың қашықтауын білдіреді деп санайды, ал «нұсқасы бойынша» мен «қолда бар деректер бойынша» дегендердің категориялылық дәрежесін тіпті тексермейді. Нәтижесінде қорытынды Қабдинаның нұсқасында не бар екенін айтады, бірақ біздің редакция оны оқырманға қалай ұсынғанын - өз атынан ба, әлде басқа тұлғаның ұстанымы ретінде ме - жауап бермейді. Ал осы екі жағдайдың арасындағы айырмашылық, еске салайық, даудың мәні болып табылады.
ЖАРИЯЛАНЫМДА ЮРИЙ ДОЛИННЫЙ ТУРАЛЫ ТЕРІС МӘЛІМЕТТЕР БАР МА
Логика Долинный бөлігінде одан да айқын жарылады. Сарапшы оның «қандай да бір теріс сипатталатын әрекетті жасағаны туралы мәліметтер жоқ» деп жазады. Сол жерде оған қатысты теріс ақпаратты айқындайды, өйткені тегі «жалпы теріс контексте» аталған. Бірақ өзгенің кадрлық шешімдерімен көршілес болу - адамның өзі туралы терістілік таситын тілдік құрылым емес, ал қорытынды мұндай құрылымды атамайды.
Ұқсас алмастыру, басқаша атауға болмайды, Қалибаевқа қатысты да көрінеді. Кім «ауыстырды» және «тағайындады», мәтінде айтылмаған. Сарапшы субъектінің аталмағанын мойындайды және әрекеттер «Қалибаевпен байланыстырылуы мүмкін» деп қосады. Кадрлық шешімдерді кім қабылдағаны туралы болжам лингвистика болып табылмайды, алайда қорытындыларда ол «Қалибаевқа қатысты теріс ақпаратқа» айналады.
САРАПШЫ ЖОҒАРҒЫ СОТТЫҢ ҚАЙ ҚАУЛЫСЫН ҚОЛДАНДЫ
Құқықтық негіз де дұрыс емес. Сарапшы Жоғарғы Соттың 1992 жылғы 18 желтоқсандағы Нормативтік қаулысына сүйенеді, ол 2026 жылғы 20 мамырдағы тиісті қаулының қабылдануымен күшін жойды. Сараптама тамыз-қыркүйекте, яғни жаңа актінің қолданысы кезінде жүргізілді. Бұл формальдылық емес, өйткені дәл жаңа қаулы бүкіл мәтінді зерттеу туралы сол талапты қамтиды, ол қолданылмай қалды.
САРАПТАМА СОТТЫҢ СҰРАҚТАРЫНА ЖАУАП БЕРДІ МЕ
Сот екі сұрақ қойды: аталған екі блокта талапкерлердің абыройына нұқсан келтіретін мәліметтер бар ма, ал егер бар болса, олар қандай нысанда берілген. Сарапшы «ыңғайлылық мақсатында» оларды бір зерттеуге біріктірді, сондықтан қорытынды да соған сай болды.
Абыройға нұқсан келтіру сипаты туралы сұраққа жауап шартты. Шындыққа сәйкестігін тексеру, деп жазады сарапшы, мүмкін емес, ал Қалибаев туралы мәліметтер «шындыққа сәйкес келмеген жағдайда» абыройға нұқсан келтіретіндерге жатқызылуы мүмкін. Долинный туралы мұндай қорытынды мүлде жоқ. Қорытынды бөлікте екі блоктың әрқайсысы бойынша жеке жауап та жоқ. Ал Долинный үшін ақпарат нысаны пікір ретінде де, баға ретінде де, тұжырым ретінде де аталмаған. Сұрақ нақты қойылғанымен, оған нақты жауап берілмеген.
Құжаттың қалай жасалғаны да назар аудартады. Соттың сұрақтары екі рет келтірілген, «Долинский» тегі «Долинныйдың» орнына жазылған. Көлемнің едәуір бөлігін ар-намыс, қадір-қасиет және беделдің оқулық анықтамалары, сондай-ақ ақпаратты білдірудің төрт тәсілі алады, бірақ олардың бірде-біреуі мәтінге қолданылмаған.
Күндер де сәйкес келмейді. 2026 жылдың 10 қыркүйегіндегі ілеспе хат «2026 жылғы 10 тамыздағы №192» қорытындысын жібереді, ол соттың 14 тамыздағы ұйғарымы бойынша орындалған, яғни қорытынды өзі жазылған ұйғарымнан бұрын күнделген. Қорытындының өзі 10 қыркүйекте күнделген және ұйғарым 19 тамызда келіп түскенін хабарлайды. Судьяға жазған хатта талапкер ретінде тек Қалибаев аталған, Долинный онда мүлде жоғалған.
Ал мұның барлығы сараптамалық қорытынды ретінде ұсынылған.
Оны «Forensic․KZ» ЖШС дайындады, хатқа компания жетекшісі Дулат Гауриев қол қойды. Белгілі болғандай, қорытындысы жария дауда дәлел ретінде рөл атқаруға үміттенетін кез келген ұйымның құрылтайшылары, жетекшілері және өмірбаяны болады. Ал онда қызықты бөлшектердің жеткілікті болуы мүмкін деген сезім бар.
Мысалы, Гауриевтің өзі жақында ғана ҚР Әділет министрлігінің Сот сараптамалары орталығының директоры қызметін атқарып, сарапшыларды аттестаттауды реттеуге тікелей қатысқан. Ал бұрынғы басшылық арасынан ҚР Сот сарапшыларының республикалық палатасының қазіргі төрағасы - Арман Бекмаганбетов, Әділет министрлігі аппаратының экс-жетекшісі - Асқар Умбеталиев, сондай-ақ сол Республикалық палатаның Тексеру комиссиясының мүшесі - Максим Попов шығады.
Компанияның Алматыдағы филиалы да бар, оны Ғалымжан Ходжамуратов басқарады, ол да ҚР Сот сарапшыларының республикалық палатасының Алматы филиалының жетекшісі.
Бұл адамдардың сот сараптамасындағы тәжірибесі, анықтамасы бойынша, жеткілікті болуы тиіс екені анық.
Дегенмен, компанияның сараптамалық қызметтеріне қатысты сұрақтар алғаш рет туындап отырған жоқ. Жақында ғана адвокат Сәуле Қобжанова хабарлады, оның ісінде де апелляциялық алқа компанияға қайта комиссиялық психологиялық-филологиялық сараптама жүргізуді тапсырған. Адвокаттың айтуынша, Алматы филиалы оны 3,5 млн теңгеге бағалаған - сол мәтіндердің мемлекеттік органдағы алғашқы зерттеуінен 26,6 есе қымбат, ол 131 403 теңгеге түскен. Сонымен қатар, Қобжанованың мәлімдеуінше, құндылық есебі ұсынылмаған.
Оның сипаттамасы бойынша, 18 беттен тұратын қорытынды көбінесе даулы жарияланымдарды қайта жаңғыртудан тұрады және мән-мағынасы бойынша алғашқы зерттеуді қайталайды. Бірақ одан да принципті наразылық бар. Сот комиссиялық психологиялық-филологиялық сараптама тағайындады, алайда, адвокаттың мәлімдеуінше, іс жүзінде оны тек филологтар жүргізген. Талапкер тарапы төлеген сыйақы мөлшері, Қобжанованың пікірінше, сараптаманың тәуелсіздігін де, оны орындаушылардың бейтараптығын да күмәнға қояды.
Бейтараптылыққа қатысты сұрақтар біздің істе де туындауы мүмкін, әсіресе сараптамалық қорытындының қалай жасалғанын ескерсек. Сот оны мән-мағынасы бойынша бағалайды деп үміттенуге болады. Алайда сараптамалық мәртебеге үміттенетін құжат үшін ол тіпті ең аз сынға да төтеп бере алмайды.
Ал компанияның айқын емес тарихы мен оның жұмысы төңірегіндегі дауларды ескерсек, біз осы істің шегінен тыс көптеген сұрақтар қалып қоюы мүмкін деп жоққа шығармаймыз, және ФБРК редакциясы оларды анықтауға ниетті.
