Маңғыстау облысының басты әуежайы бірнеше жыл қатарынан тұрақты бизнес ретінде көрінді: ондағы түсім 4,9 млрд теңге деңгейінде ұсталып тұр, ақша ағыны оң. Бірақ бұл суреттің артында күрделірек құрылым жатыр. Оның қаншалықты берік екенін түсіну үшін ФБРК үш аудиттелген есептілікті салыстырып, ең қызық сомаларды тексерді.
АҚТАУ ӘУЕЖАЙЫНЫҢ 2023–2025 ЖЫЛДАРДАҒЫ ЕСЕПТЕРІ НЕНІ КӨРСЕТЕДІ
«Ақтау халықаралық әуежайы» АҚ түсімі 2023 жылы 4,9 млрд теңге, 2024 жылы 6,1 млрд және 2025 жылы 6,2 млрд болды. Сол жылдардағы таза нәтиже: 39,3 млн пайда, 616,5 млн пайда және 315,7 млн шығын. Салыстыру үшін, 2022 жылы әуежай 1,8 млрд тапқан.
2025 жылғы баланс 11,1 млрд-тан 15,8 млрд теңгеге өсті, меншікті капитал 8 млрд-тан 7,7 млрд-қа төмендеді. Міндеттемелер 3,1 млрд-тан 8,2 млрд теңгеге дейін күрт өсті. Компанияның жалғыз акционері - Маңғыстау облысының әкімдігі, сенімгерлік басқарушы болып «ATM Grup» ЖШС - әуежайларды салу және пайдалану саласында жұмыс істейтін түрік компаниясының қазақстандық өкілдігі тағайындалған.
ТҮСІМ СЕКІРІСТЕРІ ҚАЙДАН ПАЙДА БОЛДЫ: 2022 ЖЫЛҒЫ ТРАНЗИТ ЖӘНЕ ОТЫН
Ең алдымен 2022 жылдың неге сонша жоғары болғанын түсіндіру керек. Компанияның өзінің түсіндірмесі бойынша, 2022 жылы ресейлік әуе кеңістігін пайдалануға тыйым салынғаннан кейін транзиттік халықаралық рейстердің саны күрт өсті. 2023 жылы транзит қысқарды, ал түсім 2021 жылғы деңгейге оралды: ол 17,7%-ға құлап, таза пайда жоғалып кетті.
2024 жылы түсім 23,7%-ға өсті, ал өсімнің едәуір бөлігі ұшақтарды авиаотынмен құюға тиесілі болды: 1,1 млрд қарсы 1,9 млрд, яғни 71,5% қосымша. 2025 жылы бұл бап 1,5 млрд-қа дейін төмендеді, дәл 368 млн-ға. Есептілік бұл сәйкестікті түсіндірмейді. Сонымен қатар реттелетін әуежай қызметтері 1,9 млрд-қа (2024 жылы - 1,7 млрд), жердегі қызмет көрсету - 1,7 млрд-қа (2024 жылы - 1,6 млрд) өсті.
Жекелеген тапсырыс берушілерге тәуелділік те байқалады. FlyArystan әуекомпаниясынан түскен түсім 888,4 млн-нан 1,5 млрд-қа, яғни 2025 жылғы барлық түсімнің 23,5%-ына дейін өсті. Aster Aviation Services FZCO-дан ол 706,7 млн-нан 264,4 млн-ға дейін төмендеді.
2023 ЖӘНЕ 2024 ЖЫЛДАРДЫҢ ПАЙДАЛАРЫ ШЫНДЫҒЫНДА ҚАЙДАН КЕЛДІ
Міне, ең бастысы осында басталады. Пайда салығын төлеуге дейін әуежай 2023 жылы 103,9 млн теңге жоғалтты. 39,3 млн таза пайда есепте 143,1 млн-ға «салық бойынша үнемдеу» пайда болғандықтан туындады. 2024 жылы салыққа дейін 286,9 млн табылды, ал салықтық үнемдеу 329,7 млн, яғни 616,5 млн қорытынды пайданың 53,5%-ы болды.
Егер бұл үнемдеу кейінге қалдырылған салыққа қатысты болса, ал 2023 жылы оның мөлшері кейінге қалдырылған салықтық міндеттемелердің 143,1 млн-ға төмендеуімен дәл сәйкес келсе, онда бұл бухгалтерлік жазба, ал шоттағы ақша емес. 2025 жылы бұл әсер жоғалды: 41,3 млн салықтық шығыс және қорытынды шығын пайда болды. Операциялық көрініс бұл ретте нашарлады: жалпы пайда 933,9 млн-нан 783,9 млн-ға (16,1%-ға) құлады, ал әкімшілік шығыстар 34%-ға, 610,5 млн-нан 817,8 млн-ға дейін өсті.
Маңызды ескерту: бизнес бәрібір ақша табады. Операциялық ақша ағыны 2023 жылы 358,6 млн, 2024 жылы 1,4 млрд және 2025 жылы 1,4 млрд болды. Бұған нақты төлемдерді талап етпейтін амортизация (негізгі құралдар құнын есептен шығару, 2024 жылы 884,3 млн) көмектеседі. Бизнес өміршең, ал мәселенің өзі қаржыландыру құрылымында жатыр.
ҚАРЫЗДАР ЖӘНЕ ҰШУ-ҚОНУ ЖОЛАҒЫН РЕКОНСТРУКЦИЯЛАУ: ҚҰРЫЛЫС БАЛАНСТЫ ҚАЛАЙ ӨЗГЕРТТІ
2024 жылы директорлар кеңесі ұшу-қону жолағын (ҰҚЖ), ұшу жолдарын және перронды реконструкциялауға шешім қабылдады, ал 2030 жылға дейінгі инвестбағдарлама бюджеті «8 млрд теңгеден астам» деп бағаланды. 2024 жылдың желтоқсанында компания жеті жыл мерзімге, жылдық 20%-дан бастап мөлшерлемемен 5 млрд теңгеге банктік қарыз туралы шеңберлік келісім жасады. Мердігер «Ақ жол Құрылыс» ЖШС-ға 2024 жылдың соңына қарай 1,1 млрд аванс төленді, мердігер 221,6 млн (шарт сомасының 3%-ы) банктік кепілдік берді.
2025 жылы негізгі құралдардың құны шамамен 4,2 млрд-қа өсті (8,6 млрд-тан 12,8 млрд-қа), ал қарыздар бойынша борыш 4,9 млрд теңгеге жетті, оның ішінде есептелген сыйақы 275,7 млн. Осы соманың 258,1 млн-ы ATM Grup-қа тиесілі. Борыштың негізгі бөлігінің қалдығы - «Қазақстан-Зираат Интернешнл Банк» банкі.
Борышқа қызмет көрсету шығыстарының есебі теңгерімсіздікті көрсетеді. Қаржылық шығыстар 351,2 млн, орналастырылған қаражаттан түскен кірістер 226,3 млн, таза айырма 124,9 млн болды. Қарызға алынған ақшаның бір бөлігі депозиттерде жатыр: үш айдан астам мерзімге 1,6 млрд.
ЕСЕПТІЛІКТЕГІ СӘЙКЕССІЗДІКТЕР
ФБРК назар аударған бірінші алшақтық акцияға шаққандағы пайдаға қатысты. 2025 жылғы ескертпеде 886,6 млн (2024 жыл) және −45,3 млн (2025 жыл) сомалары пайдаланылған, алайда жиынтық кіріс туралы есепте 616,5 млн және −315,7 млн тұр. Айырма, 270 млн және 270,4 млн, қайта бағалау резервінің жылдық азаюымен іс жүзінде сәйкес келеді. Жалпы ереже бойынша капитал ішіндегі аударым кіріс болып саналмайды. Мұны 2024 жыл да растайды: есептегі жалпы жиынтық кіріс 886,6 млн, ал капитал тек 598,2 млн-ға өсті.
Екіншісі өтімділікке қатысты. Тәуекелдер туралы ескертпеде компанияның жеткілікті қаржыландыруға қолы жетпейтіні және төлем мерзімдерін ауыстыра алмайтыны айтылған, бірақ сол жерде: «өтімділік тәуекелі байқалмайды» деп мәлімделген. Мерзімдер кестесі тек 2,1 млрд кредиторлық берешекті қамтиды, бірақ 4,9 млрд қарыздарды қамтымайды. ФБРК редакциясының есебі бойынша ағымдағы өтімділік коэффициенті (айналым активтерінің қысқа мерзімді міндеттемелерге қатынасы) 2023 жылы шамамен 1,1, 2024 жылы шамамен 0,4 және 2025 жылы шамамен 0,7 болды.
БҰЛ НЕНІ БІЛДІРЕДІ
Бірнеше сценарий мүмкін. Егер толық реконструкция мерзімінде аяқталса, жаңартылған инфрақұрылым түсімнің өсуін қолдауы мүмкін, бірақ 20%-дан бастап мөлшерлемемен қарызға қызмет көрсету тұрақты ақша ағынын талап етеді. Айтпақшы, 2026 жылдың маусымында хабарланды, ҰҚЖ мен ұшу жолдарын жөндеу аяқталды, ал барлық жұмыстардың аяқталуы 2026 жылдың үшінші тоқсанының соңына жоспарланған.
2025 жылдың шілдесінде алынған «Ақтау теңіз порты» арнайы экономикалық аймағының қатысушысы мәртебесі корпоративтік табыс салығынан, мүлік салығынан және жер салығынан босатады, және бұл салық жүктемесін азайтады. Сенімгерлік басқарушыға тәуелділік артып келеді: есепті күннен кейін, 2026 жылдың 30 наурызында, компания ATM Grup-тан 400 млн теңгеге пайызсыз қарыз алды.
Тағы бір ерекшелік - сенімгерлік басқару шарттары акционерге жылына пайдаға қарамастан 18,3 млн теңге тұрақты дивиденд төлеуге міндеттейді, және шығынды 2025 жылы да олар есептелді. Өңір үшін кез келген іркілістер тарифтік саясат пен инвестициялық жоспарларға соққы беруі мүмкін екені маңызды.
Еске салайық, бұған дейін ФБРК «Нұрсұлтан Назарбаев халықаралық әуежайы» АҚ-ның 2024 жылғы есептілігін талдады. Онда аудитор активтердің 80%-ына кепілдік беруден бас тартты, әуежай мемлекетке 395,4 млн теңгеге сотта жеңіліп қалды, ал бөліп төлеуге байланысты қарыз сомасы мен оның келтірілген құны арасындағы айырма кіріс ретінде көрсетілді.
Жақында біз «Алматы халықаралық әуежайы» АҚ-ның есептілігін талдадық. Үш жыл қатарынан әуежайдың есептілігі түсім бойынша өсіп келеді, бірақ 2023, 2024 және 2025 жылдардағы есептерді жолма-жол салыстырған кезде тек өсім ғана емес, құжаттан құжатқа өзгеріссіз көшіп жүрген бірқатар бөлшектер анықталады, оның ішінде мерзімі өткен лицензия туралы тұжырым және жаңа терминал салу бойынша міндеттеме сомасы, ол терминалдың өзі салынып, ашылып қойған кезде бір мәнде қатып қалған.
«Хиуаз Доспанова атындағы халықаралық әуежайы» АҚ есептілігінде біздің редакция анықтады акцияға шаққандағы пайданы есептеудегі қайталанатын қатені және есептілікке ескертпелердегі сәйкессіздіктерді, оларды Атырау әуежайы кейінірек мойындады және келесі есептілікте түзетуге уәде берді.
ФБРК сондай-ақ «Шымкент әуежайы» АҚ-ның қаржылық есептілігін талдады, онда үш жылда түсім бес есеге жуық өсті, алайда кәсіпорынның сол кезеңдегі таза пайдасы пропорционалды өспей, түсімнің пайыз үлесіне дейін құлады. Ал соңғы есептілікке ескертпелерде бір құжаттың шегінде бір-бірімен сәйкеспейтін сандар табылады.
Ақтөбедегі «Әлия Молдағұлова атындағы халықаралық әуежайы» АҚ үшін сол үш есепті жыл қаржылық нәтиже бойынша мүлдем басқаша болды. Компания таза шығыннан және аудитордың ескертуінен өтті, содан кейін - пайданың күрт секіруінен және қарыз қаражатының пайда болуынан, ал одан кейін - капиталдың жарты миллиард теңгеге жуық ұлғаюынан өтті.
Өз кезегінде, «Сары-Арқа әуежайы» АҚ үш жылда айналым бойынша өсті, бірақ нәтиже сапасы бойынша емес. Онда 2023 жылғы 373 млн пайда 2025 жылы 1,05 млрд шығынға айналды, өйткені өзіндік құн түсімнен бірнеше есе жылдам өсті.
