Қазақстанда мамандандырылған салалық банктер – аграрлық, құрылыс және басқаларын құру мүмкіндігі талқылануда. Мәжіліс депутаттары бұдан капиталдың шоғырлануын төмендету және экономиканы дәлірек несиелеу тәсілін көреді. Алайда сарапшылар «Наурыз Банкінің» өкінішті тәжірибесін еске салады, ол банкроттықпен және миллиардтаған шығындармен аяқталды. Ел сол тырманы басу қаупіне ұшырап отыр ма?
Мәжілістің банктер туралы жаңа заңды талқылау жөніндегі жұмыс тобы Қазақстанда мамандандырылған салалық банктер құруға тыйым салуды алып тастауды ұсынды. Бұл туралы депутат Татьяна Савельева қоғамдық палата отырысында хабарлады.
Оның айтуынша, аграрлық, құрылыс және басқа салалық банктер экономиканы дәлірек несиелеу құралына айналып, әмбебап банктердегі капиталдың шамадан тыс шоғырлануын азайтуға көмектесе алады.
Топ нарықтың негізгі өкілдерінің қатысуымен он отырыс өткізіп, онда жүйелік маңызы бар қаржы ұйымдарын бағалау критерийлері және банктерді тұтынушылық несиелеуден экономиканың нақты секторын қаржыландыруға қайта бағдарлау сияқты банк жүйесінің әртүрлі мәселелері талқыланды.
Идея логикалық жағынан дұрыс естіледі: мамандандырылған банк өз саласын жақсы біледі, тәуекелдердің ерекшелігін түсінеді, несиелеудің икемді шарттарын ұсына алады. Депутаттар мұндай институттар шағын және орта бизнестің инвестициялық жобаларға қол жеткізуіне көмектеседі, қазір негізінен ірі әмбебап банктер айналысатын тұтынушылық несиелерге ғана емес деп үміттенеді.
Қағаз жүзінде бәрі сенімді көрінеді, бірақ соңғы жиырма жылда Қазақстан бұл жолды өтіп, нәтижелері апатты болды.
ФБРК негізін қалаушы, агросарапшы Кирилл Павлов еске салады:
«Бізде ауыл шаруашылығында дәл осындай салалық банк — «Наурыз Банкті» құрудың өте өкінішті тәжірибесі болды және оны қайталағымыз келмейді».
Оның айтуынша, бұған дейін Қазақстанда басқа да салалық банктер болған. Бірақ бұл әрекеттердің бәрі бірдей аяқталған:
«Банктер кеңірек, типтік банк саласына кете бастады. Бұл еш жақсылық әкелмеді», — деп атап өтті сарапшы.
«Наурыз Банк Қазақстан» АҚ тарихын еске алу шынымен тұрарлық. Банк «Қазагропромбанкінің» базасында жұмысын бастады және 2000-жылдардың басында өзін аграрлық секторды қолдау институты ретінде ұсынып, белсенді өсті. Алайда 2004 жылдың аяғына қарай оның меншікті капиталы теріс болды — минус 2 млрд теңгеге жуық.
2005 жылдың ортасына қарай Қаржы нарығын реттеу және қадағалау агенттігі банктің төлем және аударым операциялары бойынша келісімшарттық міндеттемелерін жүйелі түрде орындамайтынын және нормативтерді бұзатынын атап өтті. Ұлттық банктің бұрынғы басшысы кейін атап өткендей, «Наурыз Банкінің» корпоративтік клиенттерінің барлық қаражатының 80%-дан астамы мемлекеттік және жартылай мемлекеттік ұйымдарға тиесілі болды. Бұл банктің іс жүзінде мемлекетпен байланысты шектеулі санаулы ірі клиенттерге қызмет көрсеткенін білдірді, бұл оны бір сектордың тәуекелдеріне өте осал етті.
Банктің несие саясаты кем емес проблемалы болды. «Наурыз Банк» күмәнді активтердің кепіліне несиелер берді — мысалы, аяқталған объектілер емес, құрылыс материалдары кепілге қойылды. Ал активтердің үлкен үлесі өндірілмейтін болса, банк банкротқа ұшырайды.
Бірақ нақты мәселе тек әлсіз тәуекел-менеджментте емес еді. «Наурыз Банк» мемлекеттік құрылымдармен тығыз байланыста болды. Директорлар кеңесінде және ірі клиенттер арасында мемлекеттік ведомстволар мен мемлекетке жақын компаниялардың өкілдері болды, олар банкті өз жобалары мен шоттарына қызмет көрсету үшін пайдаланды.
Әкімшілік қамқоршыларға мұндай тәуелділік қос тұзақ тудырды. Біріншіден, банк коммерциялық принциптер бойынша тиімді басқарылмады, себебі шешімдер қаржы логикасына емес, ықпалды клиенттердің қысымымен қабылданды. Екіншіден, тексерулер немесе дағдарыстар кезінде басшылық нақты қайта құрылымдауға емес, жоғарыдан қорғауға сенді.
2005 жылы маусымда Қаржылық қадағалау агенттігі банктің лицензиясын қайтарып алған кезде, қылмыстық тексеру басталды. Кеңселерде тінтулер жүргізілді, басшылар теріс пайдалану істері бойынша жауапқа тартылды. Бейресми хабарламаларда кейбір айыпталушылардың мемлекеттік органдардың бұрынғы қызметкерлері, әскери немесе милиция атақтары бар адамдар екені айтылды. Тарату процесі тек 2019 жылғы 28 наурызда — лицензияны қайтарып алғаннан кейін он төрт жылға жуық уақыт өткен соң аяқталды.
Енді, жиырма жыл өткен соң, мемлекет қайтадан салалық банктер құруды ұсынып отыр. Дәлелдер ұқсас: нақты несиелеу, нақты секторларды қолдау, капиталдың шоғырлануын азайту. Бірақ сол уақыттан бері не өзгерді? Тәуекелдерді басқару жүйесі жақсарды ма? Мемлекеттік құрылымдар банктердің коммерциялық шешімдеріне араласуды тоқтатты ма? Комплаенс және корпоративтік басқару әлемдік стандарттарға жетті ме?
Кирилл Павлов қарапайым шешімді ұсынады:
«Шын мәнінде, қолданыстағы қаржы институттарының базалық мөлшерлемемен ойнамай, бизнесті несиелеуі жеткілікті», — дейді сарапшы.
Оның пікірінше, мәселе мамандандырылған құрылымдардың жоқтығында емес:
«Олар комплаенспен, тәуекелдермен, бизнесті несиелеумен жұмыс істеуі керек — бүкіл әлемде жасалатындай. Сонда ғана экономика "айналады"».
Бұл шынымен де негізгі мәселе: мәселе салалық банктердің жоқтығында емес, бар банктердің нақты сектормен тиімді жұмыс істегісі келмеуінде немесе істей алмауында.
Салалық банктер құру жүйелік мәселені нақты шаралармен шешу әрекеті сияқты көрінеді. Бар банктерді экономиканы несиелеуге мәжбүрлеудің, реттеуді жақсартудың, ашықтықты арттырудың және әкімшілік араласуды азайтудың орнына, мемлекет қайтадан жаңа институттар құру жолымен келеді. Ал бизнес пен биліктің қазақстандық дәстүрін ескере отырып, жаңа салалық банктердің «Наурыз Банкінің» тағдырын қайталау қаупі жоғары: олар тар адамдар тобының мүддесіне қызмет ету құралына айналып, уытты активтерді жинақтап, сайып келгенде салық төлеушілер есебінен банкрот болады.
Соңында айтсақ, «Наурыз Банкінің» тарихы — бұл сәтсіз бизнестің жай ғана мысалы емес. Бұл қаржы институттары нарық үшін емес, белгілі ықпал топтарының ыңғайы үшін құрылғанда не болатынының ескертуі. Қазақстанда корпоративтік басқарудың ашық жүйесі, тәуекелдерді қатаң бақылау және банктердің мемлекеттік құрылымдардан нақты тәуелсіздігі құрылмайынша, кез келген салалық банк баланстарында миллиардтаған тесіктері мен ұзақ тарату процестері бар тағы бір «Наурыз Банкіне» айналу қаупі бар. Мәселе экономикаға мамандандырылған банктер қажет пе емес пе дегенде емес. Мәселе жүйе олардың адал және тиімді жұмыс істеуіне дайын ба дегенде. Және әзірге жауап мүлдем айқын емес.