Бүгінгі таңда Қазақстанда Ресей және Беларусь автокөлік компанияларының айтарлықтай ағыны байқалады, олар Ресейге қарсы санкцияларға байланысты еуропалық бағытта жұмысын жалғастыру үшін айналма жолдар іздеуге мәжбүр.
Бұл жағдай отандық көліктік-логистикалық саланың дамуына оң әсер етуі керек болса да, іс жүзінде жағдай басқаша.
ФБРК редакциясы бұл мәселені толығырақ түсінуді шешті.
2022 жылғы сәуірде Еуропалық Одақ (ЕО) Ресейдің автокөлік компанияларының Еуропа аумағындағы қызметіне тыйым салды, бұл оларды Қазақстанды қоса алғанда, айналма маршруттар іздеуге мәжбүр етті.
Forbes жазғандай, Ресейге қарсы санкциялар енгізілгенге дейін еуропалық бағытта РФ-ның шамамен 3100 компаниясы жұмыс істеді, олардың жалпы саны 45 мыңға жуық автопойызы және 70 мыңнан астам қызметкері болды.
Халықаралық автомобиль тасымалдаушылар қауымдастығының (ХАТҚ) есептеуінше, ресейлік жүк көлігі жүргізушілерінің кірісі жылына €2,5–2,7 млрд (1,3-1,4 трлн теңге) құрап, Ресей бюджетіне 40–45 млрд рубль (200-225 млрд теңге) көлемінде төлемдерді қамтамасыз етті.
Ресейлік автокөлік тасымалдаушылары ЕО-да жұмыс істеуге тыйым салу салдарынан өз бизнесінің едәуір бөлігінен айырылғаны сөзсіз.
Өз кезегінде, Ресейдің серіктес елдері, оның ішінде Қазақстан, тыйым салудан экономикалық пайда көре алар еді, өйткені олардың компаниялары Ресей мен ЕО арасындағы халықаралық тасымалдау нарығының бір бөлігін алатын еді.
Алайда іс жүзінде жағдай мүлде басқаша.
Бізге белгілі болғандай, бүгінде шетелдік релокант-компаниялар, ал бұлар көбінесе Ресей мен Беларусь компаниялары, арасында бірлескен кәсіпорындар (БК) - шетел капиталының қатысуымен заңды тұлға құру тәжірибесі бар.
Айта кету керек, мұндай кәсіпорындар жиі салық демалыстарына немесе пайдаға салынатын салықтың төмендетілген мөлшерлемелеріне үміткер бола алады, тіркеу мен лицензия алудың қарапайым және жылдам процестеріне қол жеткізе алады, тіпті порттарды, терминалдарды және логистикалық орталықтарды пайдалануда артықшылықтарға ие бола алады.
Сонымен қатар, бірлескен автокөлік компаниялары жиі өз көліктерін Қазақстанда тіркейді, бұл оларға «ақ нөмірлер» деп аталатын нөмірлерді алуға немесе, басқаша айтқанда, шетелдік компанияларға қатысты болуы мүмкін шектеулерден аулақ бола отырып, қызмет жүргізуге мүмкіндік береді.
Бұл ретте, мемлекеттік тіркеу және көлік құралдарының жекелеген түрлерін есепке алу ережелеріне сәйкес, шетелдік қатысуы бар заңды тұлғаларға тиесілі автомобильдерге тек «сары нөмірлер» берілетінін атап өтеміз.
Сондай-ақ, «Автомобиль көлігі туралы» Заңға сәйкес, шет мемлекеттің аумағында тіркелген, бірақ Қазақстанда уақытша мемлекеттік есепте тұрған автомобильдерге халықаралық жүк тасымалдау бойынша кәсіпкерлік қызметпен айналысуға тыйым салынғанын қосамыз.
Шетелдік компаниялардың жергілікті жағдайларға бейімделудің кез келген жолдарын іздеуі таңқаларлық емес, алайда бұл ұмтылыстар қазақстандық компаниялардың мүдделерін ешқашан ескермейді.
Ресейге қарсы санкциялардың енгізілуімен ЕО-дағы қазақстандық тасымалдаушыларға сұраныс өскенімен, нарықта шетелдік релокант-компаниялардың болуы және елдің көліктік-логистикалық әлеуетін іске асыру стратегиясының жоқтығы қазақстандық бизнес үшін тең емес жағдайлар туғызады.
Биыл біз Ресей мен Беларусьтің шетелдік халықаралық жүргізушілерге шекараны жауып тастағанын байқадық.
Қазақстандық көлік құралдарын Беларусь шекара қызметі жай ғана кері қайтарды.
Сонда Қазақстан сауда министрі Арман Шаққалиев тауар қозғалысын шектеу жағдайы «Еуразиялық экономикалық одақ интеграциясының шарттарына сәйкес келмейтінін» мәлімдеді.
Рас, беларусь тарапы қазақстандық ауыр жүк көліктерін қайтаруды Ресейдің ФСБ шекара қызметі «Ресей аумағына өткізуге негіздердің болмауына байланысты» жүзеге асыратынына сендіруге асықты.
Бізге белгілі болғандай, Қазақстандағы шетелдік компаниялар бұл кедергілерге тап болған жоқ, яғни қазақстандық нөмірлері бар, бірақ жүргізушісі шетелдік ауыр жүк көлігі ешқандай сұрақсыз өткізілді.
Сонымен қатар, мұндай көлік құралдары автопойызды сканерлеу және транзиттік жүкті толық тексеруден өткізу сияқты қосымша тексерулерден аулақ бола алады, бұл тасымалдау уақытын едәуір үнемдеді.
Сондықтан жүк иелерінің шекарада кері қайтарылмайтын және өткізу пунктінде ұсталмайтын шетелдік тасымалдаушыны таңдауы таңқаларлық емес.
Сондай-ақ, шетелдік компаниялардың Қазақстанға ауысуы шетелдік рұқсат бланкілерінің (ШРБ) тапшылығына әкелгенін атап өткен жөн, оларды бөлу жүйесі бұрын да көптеген сұрақтар туғызған.
______________
Анықтама үшін: Шетелдік рұқсат бланкісі (ШРБ) тасымалдаушыға Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттарға сәйкес шет мемлекеттің аумағы арқылы жүру құқығын береді.
Еске салайық, бұрын ФБРК редакциясы ШРБ-ны қайта сату схемалары туралы жазған, олар үшін бір күндік компаниялардың тұтас топтары құрылады.
Кем емес қызықты аспект - тіркемені ауыстыру немесе жүкті ауыстыру арқылы халықаралық тасымалдарды реттейтін ережелер.
Бұл әдіс бір мемлекеттің тягачы жүкті шекараға дейін жеткізе алады, онда тіркемені ауыстыру жүреді — басқа тягач тіркемені алып, тасымалдауды басқа мемлекетке жалғастырады.
2017 жылдан бастап Қазақстанда тауарды елге тіркемені ауыстыру/жүкті ауыстыру арқылы әкелуге тыйым салынған болатын. 2023 жылғы мамырда бұл тыйым күшін жойды, бұл шетелдік тасымалдаушылардың бәсекелестігіне төтеп бере алмаған отандық компаниялар тарапынан наразылық дауылын тудырды.
Алайда 2023 жылғы қазанда тыйымның әрекеті қайта басталды және жақында қайтадан алдымен 2024 жылғы 1 қаңтарға дейін, содан кейін 2025 жылғы 1 қаңтарға дейін тоқтатылды.
Бұл шешімнің отандық тасымалдаушылардың мүдделерін қаншалықты ескеретіні, әрине, ашық сұрақ.
Сонымен қатар, ЕО-дан Қазақстанға бет алған тауарлардың Ресей арқылы тасымалдау кезінде жай ғана жоғалып кету жағдайлары жақсы белгілі. Бұл, оның ішінде, РФ-ға әкелуге тыйым салынған тауарлар туралы.
Ресейге қарсы санкциялармен және оларды Қазақстан арқылы айналып өту әдістерімен байланысты ЕО тарапынан мұқият назар аудару жағдайында, ең болмағанда отандық автокөлік компанияларының мүдделері туралы алаңдату уақыты келген шығар.
ФБРК редакциясы халықаралық тасымалдау нарығынан отандық компаниялардың ығыстырылуы туралы түсініктеме алу үшін көлік министрлігіне ресми сұрау жолдады.
Жалғасы бар…