Егер ресми статистикаға сенсек, қазақстандықтар байып келеді, ал инфляция бірте-бірте шегініп жатыр. Бірақ нақты экономика басқа сигналдар береді: тұтынудың өсуі мен қызмет көрсету саласының дамуының орнына, ел бойынша ломбардтар көбейіп келеді. Есептер мен күнделікті өмір арасындағы бұл алшақтықты ФБРК негізін қалаушы, журналист Кирилл Павлов байқады. Банктік несиелеу қалыпты қарқынмен өсіп жатқанда, кепілдік несиелер нарығы жылына 63%-ға ұлғаюда. ФБРК редакциясы Қазақстандағы ірі ломбард желілерін кім бақылайтынын, олардың иелері биржада өздерін қалай сезінетінін және сала бюджетке қанша салық төлейтінін анықтады.
ФАКТІЛІК НЕГІЗ
Pavlov Analytics деректері бойынша, Қазақстанда кепілдік несиелер беру бойынша 2 754 нүкте жұмыс істейді, ал сектордың пайдасы екі жыл ішінде 13,7 миллиардтан 32,1 миллиард теңгеге дейін өсті. Нарықтың шамамен үштен екі бөлігін жеті ірі ойыншы бақылайды: «М-Ломбард», «МК-Ломбард», «Сейф-Ломбард», «МК-Золото Ломбард», «Астра-Ломбард», «Деньги населению» және Birinshi Lombard.
«М-Ломбард» ЖШС және «МК-Ломбард» ЖШС - елдегі ең ірі желі, олар 2015 жылдан бастап жиынтық түрде 59,2 миллиард теңге салық төледі. Kompra.kz сервисінің деректеріне сәйкес, «М-Ломбардта» 45 филиал, «МК-Ломбардта» - 56 филиал бар, екі компания да Алматыда тіркелген және 1995 жылдан бері жұмыс істейді. Құрылтайшы - Люксембургте тіркелген LC Investment S.A., ол Telegram-арна «Shishkin_like» жазғандай, «М-Ломбардтың» 100%-ын (2023 жылдың соңындағы бағалау бойынша үлесі 51 млн АҚШ долларын құрады) және Алматыда жылжымайтын мүлікті жалға берумен айналысатын «ЦАСО» еншілес компаниясының 50%-ын иеленеді. «ЦАСО»-ның қалған 50%-ы өзара байланысты Nostrum International S.A. құрылымына тиесілі, ол өз кезегінде «МК-Ломбардтың» жалғыз иесі болып табылады. Екі ломбард желісін де бір адам - бұрын «Circle Maritime Invest» теңіз жүк компаниясының атқарушы органының мүшесі болған Гулам Алиев басқарады.
Қазақстандағы тағы бір танымал желі - «Сейф-Ломбард» ЖШС 2015 жылдан бастап 12 миллиард теңгеден астам салық төледі, ең жоғары көрсеткіш 2025 жылы 1,9 миллиард теңге болды. Компания 2009 жылдан бері жұмыс істейді және 128 бөлімшесі бар, ал активтер көлемі бойынша (27,6 миллиард теңге) барлық қазақстандық ломбардтар арасында төртінші орынды алады. Компания секторда бірінші болып 2021 жылдың қараша айында KASE биржасына шығып, жылдық 16% мөлшерлемемен 489 миллион теңгеге үш жылдық облигациялар орналастырды; барлығы екі орналастыру арқылы 1,339 миллиард теңге тартты.
«Сейф-Ломбардтың» меншік иелерінің тарихы ерекше назар аударуға тұрарлық. 2025 жылға дейін бақылау пакетіне (98,98%) Ресей азаматы, бұрын ресейлік «Экспобанктың» және оның Чехиядағы, Сербиядағы және Латвиядағы бөлімшелерінің мажоритарлық акционері болған Игорь Ким иелік етті - бұл активтердің барлығын Ким 2022–2023 жылдары сатып жіберді. 2025 жылғы 24 ақпанда Ким Ұлыбританияның санкциялық тізіміне енгізілді, содан кейін оның «Сейф-Ломбардтағы» үлесі жаңа иесіне — Эдуард Лиге өтті. Сонымен қатар, Кимнің «Экспобанкы» 2023 жылдың желтоқсанынан бастап АҚШ қаржы министрлігінің санкциясында тұр. Осыған қарамастан, Ким Ресейден кетіп бара жатқан активтерді сатып алуды жалғастыруда: 2024–2025 жылдары ол бақылауындағы құрылымдар арқылы Volkswagen Financial Services, Volkswagen Group Finance компанияларының ресейлік бөлімшелерін, Volkswagen банкін («Фольксваген банк Рус»), ал 2024 жылы британдық HSBC-тің ресейлік «еншілес» компаниясын сатып алды.
Қазіргі уақытта «Сейф-Ломбард» құрылымына «Береке» микроқаржы ұйымы (МҚҰ) және «Cashdrive.kz» МҚҰ, сондай-ақ қазақстандық Seif Car, өзбекстандық SEIF LOMBARD және ресейлік «Сейф-Финанс» қоса алғанда, алты компания кіреді. 2023 жылдан бастап «Береке» МҚҰ тобы ішінде бірнеше рет иелігін өзгертті және банкке айналу жоспарларын мәлімдеді, бірақ акционердің активтер құрылымындағы өзгерістерге байланысты процесс ұзаққа созылды. 2025 жылғы 2 шілдеде құрылымнан «Астана» халықаралық қаржы орталығында тіркелген Cashdrive Ltd жеке компаниясы шығарылды; жаңа иесі әзірге ашылмаған.
«Birinshi Lombard» ЖШС ломбардтар арасындағы биржалық нарықтың ең белсенді ойыншысы болып табылады: KASE-де облигацияларды 15 рет орналастыру арқылы компания 4,814 миллиард теңге тартты, дегенмен 2023 жылы екі шығарылым сұраныстың төмендігінен - ұсыныстың 2,6% және 5% - өтпей қалды. 2023 жылдың қорытындысы бойынша Birinshi Lombard-тың таза пайдасы 4,2 миллиард теңгені құрады, активтер 19,7 миллиард теңгеге дейін өсті, бұл елдегі активтер көлемі бойынша алтыншы орынға сәйкес келеді. Компанияның бірлескен иелері - Ирина Козлова және Александра Соколова. 2025 жылдың басында компания Қазақстаннан тыс жерлерге шықты: оның бішкектік еншілес құрылымы «Биринчи ломбард Кэй Джи» қырғыздық «Кунгур» ломбардының несие портфелін 31,6 миллион теңгеге сатып алды - бұл қазақстандық ломбардтың басқа адамдардың несиелерін сатып алу арқылы Орталық Азия нарығына экспансия жасауының тіркелген жағдайы.
«Астра-Ломбард» ЖШС 2015 жылдан бастап 15,3 миллиард теңге салық төлеген, 1995 жылы Қонаевта, бұрынғы Қапшағайда тіркелген және құрылыс, жылжымайтын мүлікті жалға беру, зергерлік бұйымдарды сату сияқты басқа да бизнесі бар жұбайлар Айвар мен Светлана Субаловаға тиесілі.
«МК-Золото Ломбард» ЖШС, құрылтайшылары 2018 жылдан бастап Әлия Маханова және 2023 жылдан бастап Марина Сон, 14,7 миллиард теңге салық төледі. «Актив Ломбард» ЖШС - 2015 жылдан бастап 2,8 миллиард теңге салық; құрылтайшысы - Сергей Койнов, басшысы - Индира Шаграева. Барлығы 20 филиалы бар «Деньги населению» ломбарды» ЖШС 2015 жылдан бері барлығы 7 миллиард теңге салық төледі; құрылтайшысы - Людмила Кобзева, басшысы - Дмитрий Шебеда.
МӘНМӘТІН
Капиталдың шоғырлануы саланың қатаң бақылаудан қашу әрекетімен қатар жүреді. Ломбардтардың ұлттық лигасы арқылы ірі ойыншылар Қазақстан Республикасының Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігімен (ҚРРДА) микроқаржы ұйымдарынан (МҚҰ) бөлек сегментке бөлу және қадағалау функцияларының бір бөлігі берілетін өзін-өзі реттейтін ұйым құру туралы келіссөздер жүргізуде.
Сонымен қатар, нарық қатысушылары санының ресми динамикасы керісінше: 2020 жылы, реттеу енгізілген кезде, Қазақстанда 3 089 ломбард жұмыс істесе, 2024 жылға қарай олардың саны 518 болып қалды, ал кейінірек, Павловтың жазуынша, тізілім 466-ға дейін қысқарды. Сонымен бірге көшелерде несие беру нүктелерінің саны өсуді жалғастыруда - 2026 жылға қарай 2 754. Бұл бизнестің шо