(15 қаңтар 2026 | Дереккөз: ФБРК)
Ветеринариялық бақылау және қадағалау комитеті (ВБҚК) ауыл шаруашылығы министрлігінің (АШМ) ФБРК редакциясына жануарлар аурулары ошақтары бойынша статистиканы беруден бас тартып, «Қызметтік пайдалану үшін» деген грифті негізге алды. Алайда, қазақстандық ғалымдар халықаралық ғылыми журналдарда дәл осындай эпизоотиялық деректерді еркін жариялайды екен. Сонда мәселе неде?
ҚҰПИЯ ДЕРЕКТЕР АШЫҚ ҚОЛЖЕТІМДІЛІКТЕ
2025 жылғы 24 желтоқсанда ФБРК ВБҚК-ге ресми сұрау салып, 2015-2025 жылдар аралығында тіркелген жануарлар аурулары ошақтарының жалпы санын өңірлер бойынша; 2025 жыл бойынша ай сайынғы бөлуді; ошақтарды есептеу әдістемесін; вакцинация статистикасын және бруцеллез бен сібір жарасы бойынша жеке деректерді ұсынуды сұрады.
Расында да, ведомствоның жауабынан көрініп тұрғандай, 1, 2 және 5-тармақтар бойынша ақпарат «шектеулі қолжетімділіктегі ақпаратқа жатады және «Қызметтік пайдалану үшін» грифімен ведомстволық қызметтік құжаттар тізбесіне енгізілген».
Бірақ міне қиындық: ұқсас деректер, анықталғандай, ашық қолжетімділікте.
2025 жылғы сәуірде International Journal of Veterinary Science журналында қазақстандық ғалымдардың «Retrospective Analysis of the Bovine Leukemia Epizootic Situation in Kazakhstan» (Қазақстандағы ірі қара мал лейкозының эпизоотиялық жағдайына ретроспективті талдау) атты мақаласы жарық көрді.
Авторлар, оның ішінде Батыс Қазақстан инновациялық-технологиялық университетінің, Республикалық ветеринариялық зертхананың және Қазақ ғылыми-зерттеу ветеринариялық институтының (ҚазҒЗВИ) қызметкерлері, 2019-2023 жылдардағы ірі қара мал лейкозы бойынша еліміздің барлық өңірлері бөлінісінде егжей-тегжейлі статистиканы жариялады.
Осы жұмысқа сәйкес, көрсетілген кезеңде 225 516 бас мал тексерілген, оның 10 153-і оң нәтиже көрсеткен — бұл 4,5% жұқтыру құрайды. Ең жоғары жұқтыру деңгейі Солтүстік Қазақстан (12,99%), Қостанай (12,33%) және Шығыс Қазақстан (9,31%) облыстарында тіркелген.
Маңғыстау, Қызылорда, Түркістан облыстары, сондай-ақ Ұлытау және Жетісу облыстары осы ауру бойынша қолайлы болып қалуда.
Мақалада сырқаттанушылық динамикасының графиктері, инфекцияның таралуының географиялық карталары және диагностика әдістемесінің егжей-тегжейлі сипаттамасы бар.
Бірақ егер мұндай деректер шынымен құпияландырылған болса, олар халықаралық рецензияланатын журналға қалай түсті? Онда не ведомство ғалымдарға «ҚПУ» ақпаратын жариялауға рұқсат беріп, өзінің құпиялылық режимін бұзады, не бастапқыда грифті мақсатсыз, ал ыңғайсыз сұрауларды бұғаттау үшін пайдаланады.
ВЕТЕРИНАРИЯЛЫҚ-ПРОФИЛАКТИКАЛЫҚ ІС-ШАРАЛАР СТАТИСТИКАСЫ
Сұраудың төртінші тармағы бойынша — вакцинациямен қамту статистикасы туралы — ВБҚК «2015-2025 жылдар аралығындағы жүргізілген ветеринариялық-профилактикалық іс-шаралар бойынша бастапқы есепке алу құжаттары белгіленген сақтау мерзімдерінің аяқталуына байланысты толық көлемде сақталмайды» деп хабарлады.
Қазақстанда ветеринариялық есептіліктің нормативтік сақтау мерзімдері кемінде 3 жылды құрайды, сондықтан ведомство статистиканы тек 2022-2025 жылдар аралығында ұсынды. Айтпақшы, статистиканың өзі өте қызықты көрінеді.
- 2022 жыл: 169,5 млн ветеринариялық манипуляция;
- 2023 жыл: 171,9 млн;
- 2024 жыл: 175,5 млн;
- 2025 жыл: 142,5 млн.
Вакцинация көлемінің 33 млн манипуляцияға (19% дерлік) күрт төмендеуі аурулардың бірдей саны кезінде (23 аса қауіпті инфекция) түсіндірілмейді. Хатта ешқандай эпизоотологиялық немесе бюджеттік себептер көрсетілмеген.
АПАТ ФОНЫНДАҒЫ «ТАМСАНАЛЫ ЕСЕПТЕР»
2026 жылғы 10 қаңтарда ветеринария ғылымдарының докторы, профессор Ғайса Абсатиров әлеуметтік желілерде 2025 жылға арналған Қазақстандағы эпизоотиялық жағдайдың толық талдауын жариялады.
Оның айтуынша, «қазақстандық ветеринария бұрыннан дағдарыс жағдайында», ал «АШМ және ВБҚК жоғары лауазымды шенеуніктерінің тамасаналы есептері мен сөздерінде отандық ветеринарияның жай-күйі "қызғылт түспен" көрсетіледі».
Профессор 2025 жылы аса қауіпті инфекциялардың елеулі өршулерін атап өтті:
- Ақмола облысында сібір жарасы — адамдар ауырды, мал қырылды;
- Атырау қалалық базарында сібір жарасы — мал қырылуы және адамдардың ауруы;
- Ұлытау облысында эмкар — клиникалық көріністер және мал қырылуы;
- Солтүстік Қазақстан облысында (СҚО) үй құстарының жаппай қырылуы;
- Қостанай және Маңғыстау облыстарында құтыру өршуі, адамдар арасында өлімге әкеп соқты;
- Қызылорда облысында аусыл өршуі;
- Жамбыл облысында вакцинация мерзімдері мен аралықтарының бұзылуы.
Абсатиров сондай-ақ ВБҚК АШМ ҚР-ның өзіндегі сау емес жағдайды, оның басшысы мен қызметкерлері ішкі жанжалдар мен тартыстармен көбірек айналысады екенін көрсетеді. Бұл вакцинациядағы ықтимал сәтсіздікті жанама түрде түсіндіреді: ведомстводағы әкімшілік хаос профилактикалық іс-шаралардың бұзылуына әкелуі мүмкін.
Айтпақшы, аталған өршулердің ешқайсысы ВБҚК-нің ФБРК сұрауына берген жауабында аталмаған. Оның орнына комитет «68 аса қауіпті аурудың 45-і бойынша елдегі эпизоотиялық жағдай қолайлы» екенін хабарлайды. Дәл осындай тұжырымдарды профессор Абсатиров «тамасаналы есептер» деп атайтын шығар.
ӘДІСТЕМЕСІЗ ӘДІСТЕМЕ
Ауру ошақтарын есептеу әдістемесі туралы сұраққа ВБҚК ҚР «Ветеринария туралы» Заңының 10 және 10-1-баптарынан және 2015 жылғы 9 ақпандағы №7-1/86 ауыл шаруашылығы министрінің бұйрығынан кеңінен дәйексөз келтіріп жауап берді. Жауаптың мәні: «жануарлар аурулары ошақтарының саны карантин немесе шектеу іс-шараларын белгілеу туралы қабылданған шешімдер негізінде анықталады». Бірақ бұл әдістеме емес, процедураға сілтеме.
Ал ғылыми мақала лейкоз диагностикасының нақты әдіснамасын сипаттайды: агар геліндегі иммунодиффузия реакциясы (AGID) кейін иммуноферментті талдау (ELISA) және гематологиялық сынақтар арқылы расталады. Оң нәтижелі жануарлар оқшауланып, 15 күнтізбелік күн ішінде санитарлық союға жіберіледі.
Ғалымдар әдістемені ашық жариялайды, ал ведомство тікелей сұраққа заңнама туралы жалпы сөздермен жауап береді екен.
ЖҮЙЕЛІК МӘСЕЛЕ НЕМЕСЕ БІР РЕТТІК АҚАУЛЫҚ?
ВБҚК жауабымен жағдай бізге бұрыннан таныс әкімшілік парадокс сияқты көрінеді. Ведомство ақпарат беруден бас тарту үшін құпиялылық грифін пайдаланады деп болжаймыз, ал дәл осындай деректер ашық ғылыми журналдарда жарияланады.
Бұл мемлекеттік құпияны қорғау емес — бұл қоғамдық бақылауды бұғаттау үшін әкімшілік ресурсты пайдалану.
Сонымен қатар, салалық сарапшылардың мәлімдемелеріне қарағанда, нақты эпизоотиялық жағдай құпиялылықты емес, барынша ашықтық пен қатаң бақылауды қажет етеді. Әсіресе адамдар үшін қауіпті аурулар туралы сөз болғанда.