С 2026 жылғы 1 маусымнан бастап Қазақстанда мемлекеттік платформа – Көлік құжаттарын басқарудың бірыңғай жүйесі (КҚББЖ) арқылы тауар-көлік жүкқұжаттары мен жол парақтарын электронды түрде міндетті түрде ресімдеу күшіне енді. Бұзушылық үшін әкімшілік жауапкершілік көзделген. Бірақ мәселе мынада, міндетті көшу кезінде жүйе, наразы пайдаланушылардың пікірлеріне қарағанда, техникалық жағынан да, ұйымдастырушылық жағынан да дайын емес болып шықты.
НЕ БОЛДЫ
2026 жылғы мамырда ФБРК анонимді ботына Көлік құжаттарын басқарудың бірыңғай жүйесі (КҚББЖ) пайдаланушыларынан шағымдар түсе бастады.
Порталда тіркеу электрондық пошта мекенжайы бойынша жүзеге асырылады: деректерді енгізгеннен кейін растау үшін сілтеме келуі керек. Пайдаланушылардың айтуынша, алғашқы кезде хаттар мүлдем келмеген немесе спамға түсіп кеткен. Нәтижесінде адамдар Telegram-дағы қолдау қызметінің чатына жүгінуге мәжбүр болған, ол жерге ЖСН, БСН және электрондық пошта мекенжайларын жария түрде жібереді. Чатқа кіру – ашық. Қолдау қызметінің өзі әдепкі бойынша бот режимінде жұмыс істеп, өтініштерден кейін аккаунттарды қолмен белсендірген.
Қазақстан заңнамасында ЖСН мен электрондық поштаның үйлесімі жеке деректер ретінде сараланады. Олардың ашық чатқа жария түрде берілуі ҚР «Жеке деректер және оларды қорғау туралы» Заңының ықтимал бұзылуы болып көрінеді.
Пайдаланушылардың бірі 2018 жылы қайтыс болған адамның деректерін көрсетіп, порталда компанияны тіркегенін және тіркеудің сәтті өткенін хабарлады. Басқа пайдаланушы өзі жасамаған тіркеудің бар екенін анықтады. Басқаша айтқанда, пайдаланушылардың сөздеріне сенсек, жүйе тіркелетін тұлғалардың шынайылығын тексермейді.
Сонымен қатар, адамдар сайтта пайдаланушыларға арналған нұсқаулықтардың жоқтығына, бухгалтерлік бағдарламалармен интеграцияның жоқтығына шағымданады, ал порталда құқық иеленуші мен әзірлеуші мүлде көрсетілмеген. Жол парақтарын келісу үшін медицина қызметкерін байланыстыру процесі соншалықты түсініксіз болғандықтан, пайдаланушылар сол Telegram-чатта «қашықтан жұмыс істейтін медицина қызметкерлерін» іздеуге мәжбүр, бұл верификацияның сұр нарығын құруы әбден мүмкін.
ФБРК редакциясы платформаның жұмысын өз бетінше түсінуді ұйғарды және ол туралы ашық дереккөздерде ақпарат жоқтың қасы болғандықтан, біз көлік министрлігіне жүгіндік.
БҰЛ ҚАНДАЙ ЖҮЙЕ ЖӘНЕ ОЛ ҚАЙДАН ПАЙДА БОЛДЫ
КҚББЖ – жүк жөнелтушілер, тасымалдаушылар мен жүк алушылар арасындағы бастапқы көлік құжаттарын тіркеуге және алмасуға арналған цифрлық платформа. Идеалды жағдайда ол мемлекетке бүкіл ел бойынша жүк ағындары туралы деректерді беруі, құжаттардың электронды түрде қолжетімділігі арқылы тасымалдауды жеделдетуі және жол инспекторларына жүктемені азайтуы тиіс.
Көлік министрлігінің жауабынан жүйенің әзірлеушісі «Arta Software» ЖШС екені, ал оны сатып алуға келісімшарт әлі 2021 жылғы 24 мамырда ҚР индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігінің көлік комитетімен жасалғаны көрінеді. Келісімшарт құны 15 млн теңгені құрады. Министрліктің мәліметі бойынша, жүйені кейіннен сүйемелдеуге қаржы бөлінбеген.
Айта кетерлігі, келісімшарт бір көзден жасалған. Министрліктің жауабы бойынша, КҚББЖ бағдарламалық қамтамасыз етуіне және бастапқы кодына айрықша құқықтар көлік комитетіне тиесілі. Алайда 2023 жылы жүйе «AV-Software» ЖШС-нің сенімгерлік басқаруына берілді – себептері түсіндірілмеген.
kompra.kz сервисінің деректері бойынша, «Arta Software» ЖШС нарықта 18 жылдан астам жұмыс істейді, бағдарламалық кодты әзірлеуге және тестілеуге маманданған. Компанияның жетекшісі – Жұмағали Жаманжигитов, құрылтайшысы – Болат Башеев. Компания «Теміржол қызметтерімен электрондық сауда» ҚББ, «ARTA Almaty» ЖШС және «ARTA Astana» ЖШС-мен үлестес.
Министрліктің деректері бойынша, 2024 жылғы қарашада жүйе өнеркәсіптік пайдалануға енгізілді, ал 2024 жылғы шілдеде «Мемлекеттік техникалық қызмет» АҚ аккредиттелген зертханасы КҚББЖ-нің ақпараттық қауіпсіздік аудитін жүргізді: сәйкессіздіктер анықталмады.
Айтпақшы, КҚББЖ-ге арналған техникалық сипаттама көпфакторлы аутентификацияға және рөлдік қол жеткізу құқығын шектеу моделіне қойылатын талапты тікелей көздеген. Сонымен бірге пайдаланушылар құпиясөздердің күрделілігіне қойылатын талаптар мен платформадағы қосымша верификацияның жоқтығын атап өтеді. Бүгінгі күнгі мәліметтер бойынша, пайдаланушыларды аутентификациялау және верификациялаудағы түбегейлі мәселелер әлі жойылмаған.
БҰЛ НЕГЕ МАҢЫЗДЫ
Іске қосылатын қызметтің техникалық кемшіліктері туралы сөз болуы сирек емес сияқты. Бірақ бұл жердегі қиындық – мемлекет бұл платформаны пайдалануды әкімшілік жауапкершілік қаупімен міндетті етті. Кәсіпкерлер мен тасымалдаушыларға таңдау берілмеген, олар жүйемен оның қандай күйде болса, сол күйінде жұмыс істеуге міндетті.
Жүйені құру сәтінен бастап оны сүйемелдеуге бір теңге де бөлінбегені де таңқаларлық – бұл министрліктің ресми жауабында тікелей айтылған. Ал «Arta Software» ЖШС-мен жасалған келісімшарттың техникалық сипаттамасы 500 000 жол парағына, 1 500 000 тауар-көлік жүкқұжатына және 15 000 пайдаланушы кезінде шамамен 150 000 000 жазбаға жылдық жүктемені болжаған. Нөлдік сүйемелдеу бюджеті бар жүйе мұндай көлемдерді қалай жеңуі керек – бұл ашық сұрақ.
Сонымен қатар, әзірлеуге келісімшарт 2021 жылы бір көзден жасалған, ал 2023 жылы жүйе жұртшылыққа негізделмей басқа компанияның басқаруына өткен. Мемлекеттік сатып алу сайтында қолжетімді техникалық сипаттама мен авторлық келісімшарт бағдарламалық қамтамасыз етуге айрықша құқықтардың жеке тұлғадан, белгілі бір Айымгүл Әбилевадан, «Arta Software» ЖШС пайдасына өтеусіз және авторлық құқықтың бүкіл әрекет ету мерзіміне берілгенін бекітеді. Біздің ойымызша, құқық иелену тізбегі бұл оқиғада жеке талдауды қажет етеді.
Сөзсіз, мемлекеттің құжат айналымын цифрлық форматқа ауыстыруға құқығы бар, бұл негізделген және перспективалы міндет. Алайда шикі платформаны міндетті түрде пайдалануды енгізу және бір мезгілде әкімшілік мәжбүрлеу жүйелік ақаулардың тәуекелі жүйе сапасына жауаптыларға емес, бизнеске жүктелетін жағдайды тудырады. Мәлімделген жүктеме көлемдері кезінде сүйемелдеу бюджетінің болмауы, аутентификациядағы олқылықтар, ашық жеке деректер – мұның бәрі салалық ведомстволардың жария жауаптарын талап ететін сұрақтар, бұған еш күмән жоқ.
Естеріңізге сала кетейік, ФБРК редакциясы жылдан жылға көлік саласындағы жүйелік проблемаларды жарыққа шығарып келеді. 2023 жылғы мамырда біз 500-1000$ үшін шетелдік рұқсат бланкілерін алу және қайта сату үшін біркүндік фирмаларды пайдалану схемалары туралы айтып бергенбіз. 2024 жылғы қаңтарда автомобиль көлігі комитеті бланкілерді бөлу жүйесін реформалау жобасын ұсынғанына қарамастан, көлік компаниялары иелерінің сөздері бойынша, жағдай жақсарған жоқ.
2025 жылы біз көлік деректер базасы мен тасымалдау қауіпсіздігін мониторингтеудің ақпараттық-талдау жүйесінің (КДБ МТ АТЖ) проблемаларын жарыққа шығардық. Жүйе өткізу пункттерінде жүк автомобильдері мен автобустарды есепке алу процестерін автоматтандыруға, сондай-ақ көлік бақылау нәтижелері туралы деректермен алмасуға арналғанына қарамастан, оның функционалы айтарлықтай шектеулі болып шықты. Және КҚББЖ-ге ұқсас, КДБ МТ АТЖ ақпараттық қауіпсіздік талаптарын елеулі бұза отырып жұмыс істеді, бұл оны сыртқы араласуларға осал етті.
Айта кету керек, қазақстандық ақпараттық жүйелер мезгіл-мезгіл сын толқынына ұшырайды және бұл тек көлік саласына қатысты емес. Мысалы, «Қазақстан Ғарыш Сапары» ҰК» АҚ су тасқынын болжау үшін әзірлеген Tasqyn жүйесі қазақстандықтарды өзінің тиімділігімен мүлдем таң қалдырған жоқ. Тіпті соңғы су тасқыны маусымы да жүйенің назарынан тыс қалды, кем дегенде, биылғы жылғы су басу туралы хабарламалар аясында дәл осындай әсер қалыптасты.
Қазақстанда цифрландыру әзірге қағаз жүзінде ғана жақсы шығып жатқан сияқты.
